חורבן אייראפע
פריערדיגע עלעמענטן
נירנבערג געזעצן ·

T-4 פראגראם · קאצעט

אידן
די נאצישע דייטשלאנד
פאגראמען: קריסטאל נאכט · יאסער פאגראם
יעדוואבנער פאגראם · לעמבערגער פאגראם
געטאס: בודאפעשט, ווארשע, ווילנע

טערעזנשטאט, לאדזש, לעמבערג, קראקע

איינזאצגרופען: באבי יאר, רומבולע
פאנאר, אדעס
ענדגילטיקע לײזונג וואנזע קאנפערענץ
ריינהארד אקציע
טויט לאגערן: בעלזשיץ, כעלמנא, סאביבאר, מיידאנעק,
טרעבלינקע, אוישוויץ, יאסענאוואץ, קאלדיטשעוו
ווידערשטאנד: ŻOB · ŻZW
געטא אויפשטאנדן: (ווארשע · ביאליסטאק)
סוף מלחמה: טויט מארשן
בריחה· שארית הפליטה יידן
אנדערע קרבנות
פאראנטווארטליכע פארטייען
נאצי: אדאלף היטלער · היידריך ·
אייכמאן · היינריך הימלער · עס.עס. · געשטאפא
קאלאבאראציער
נירנבערג געזעצן · דענאציפיקאציע
ליסטעס
ליסטע פון איבערגעבליבענע
ליסטע פון אלע קדושים · ראטעווערס
רעסורסן

חורבן אייראפע (ענגליש: האלאקאסט - Holocaust, פון א גריכיש ווארט גענצליך פארברענט; העברעיִש: שואה, חורבן און פארטיליגונג) באדייט דעם חורבן פונעם אידישן לעבן אין אייראפע, סיסטעמאטישער מארד פון אומגעפער זעקס מיליאן אידן, און פארניכטונג פון טויזנטער אידישע קהילות ביי דעם צווייטן וועלט קריג. אויסגעפירט דורכן מערדער היטלער דער פירער פון נאצי דייטשלאנד און זיין רעגירונג, מיט די הילף פון אירע פארבינדעטע, אלס די אפיציעלע אגענדע פון דער נאצי פארטיי צו לעזן די "יודענפראגע" און פארוויסטן די וועלט פון יעדן איד.

הגם נאצי דייטשלאנד האט נאך מיליאנען מענטשן פון פארשידענע אנדערע קרייזן פארטיליקיט, למשל די ציגיינער, איז אבער די אידן געווען מיט א סיסטעם, פון פונקטליכע ליסטעס און מאפעס, מיט נומערן און העכסט געהיימע פלענער מער פון די מיליטערישע סודות, קודם דורך שיסן, און ווען די דייטשע סאלדאטען זענען געווארן דעמאליזירט פון אזויפיל שיסערייען האט מען אויפגעשטעלט גאז קאמערן צו עלעמינירן דעם פראבלעם דורך פארשנעלערן און פארשטילערן דעם מאסן פארטיליקונג. אין דער היסטאריע פון די יידן האט מאן טאקע מער ווי איין מאל זיי רודף געווען, דאך איז חורבן אייראפע גאנץ באזונדער אין פארנעם, בפרט דער עטנישער מארד פון נישט נאר יידן, נאר אפילו וואס די רשעים האבן גערופן האלב-יידן, און אפילו ווען זיי האבן געשמד'ט. אין געוויסע צייטן האט מען פרובירט אויסמערדן די רויטל אינדיאנער, און די ארמענער, און פארשידענע שבטים אין אפריקע און אזיע, אבער אזא אכזריות יארן לאנג ווי די נאציס האבן אדורכגעפירט האט נישט קיין פארגלייכן.

אינהאַלט

אייגנקייטןרעדאַקטירן

 
יידישע פרויען און קינדער פון אונגארן ביים באן פעראן אין אוישוויץ, מיי 1944

כאטש וואס רדיפות אויף אן עטנישער באזע זענען נישט זעלטן אין דער היסטאריע פון דער מענטשהייט, און אוודאי נישט אין דער יידישער היסטאריע, דאך ווערט די חורבן אייראפע גערעכנט אן אויסנאם סיי אין אירע דימענסיעס און פארנאם, סיי אין די פרעצעדענטישע סיסטעמען פון פארניכטונג און סיי אין דער גרונט־אידעאלאגיע, וואס איז געווען נישט רעליגיעזיש נאר ראסיסטיש־עטניש. פעלער פון מאסן רציחה אויף א נאציאנאליסטישן, ראסיסטישן אדער אידעאלאגישן גרונט האבן פאסירט אויך פריער פאר דער חורבן אייראפע - למשל דער טשערקאסער פעלקערמארד אינמיטן דעם 19טן יארהונדערט אדער דער ארמענישער פעלקערמארד ביי דער ערשטער וועלט מלחמה, און אויך נאכהער, בעיקר אין אפריקע און אין אזיע; אבער דאס האט קיינמאל נישט פאסירט מיט אזא ארגאניזירטער סיסטעם אזוי ווי נאצי דייטשלאנד האט עס אויסגעפירט.

ס׳איז ברייט אנגענומען צו רעכענען דעם אנהייב פון דער תקופה פון חורבן אייראפע אין 1933, ווען די נאציס האבן איבערגענומען די רעגירונג אין דייטשלאנד, וואס פון דעמאלסט אן האבן אנגעהויבן די רדיפות קעגן יידן אין דייטשלאנד. ס׳איז אויך פאראן א מער באגרענעצטע דעפיניציע, אז די חורבן אייראפע האט אנגעהויבן אין די טעג פון דער צווייטער וועלט מלחמה אין זומער 1939 נאך דער אינוואזיע פון פוילן און דער אנהייב פון פארטרייבן יידן אריין אין געטאס. דער חורבן איז אריין אין א נייער פאזע מיט דעם אנהייב פון די מאסן־רציחות נאך דער אינוואזיע פונעם סאוועטן פארבאנד אין יוני 1941, וואס האט געענדיגט נאר מיט דער באפרייאונג פון די פארטיליגונג לאגערס דורך די אליאירטע קראפטן אין 1945.

פאר דער מלחמה, האט די פאליטיק פון דייטשלאנד פאקוסירט בעיקר אויף לעגאליזירטער דיסקרימינאציע און סטימולירן עמיגראציע פון יידן ארויס פון לאנד. אין דער תקופה פון דער מלחמה האט פאסירט אן ערנסטע פארערגערונג אין באציאונג צו די יידן. נאך ווען זיי האבן איינגענומען ברייטע שטחים פון אייראפע, האבן די נאציס אנגעהויבן פארטרייבן די יידן פון דייטשלאנד און טייל פון די איינגענומענע שטחים פון זייערע הייזער און האבן זיי קאנצענטריט אין געטאס און אין לאגערס. דערנאך, מיט דער דייטשער אינוואזיע צום ראטנפארבאנד, האבן זיי אויך אנגעהויבן מאסן שחיטות, טיילמאל אין ספעציעלע פארניכטונגס לאגערן וואס זיי האבן אויפגעשטעלט פאר דעם צוועק, וואו זיי האבן געניצט געוויסע מעטאדן פון רציחה, כולל גאז קאמערן, וואו זיי האבן דערמארדט די קרבנות דורך פארגיפטיקן זיי מיט פאבריצירטער גאז.

אידישקייט נאכן חורבןרעדאַקטירן

פון די הויפט פאקטארן וואס האבן געשפילט א ראלע, אלס דירעקטע נאכפאלג פון דעם חורבן אייראפע, און דאס האט געברענגט צו אן ערנסטע ענדערונג פון די סטאטיסטיקן פון דעם יידישן פאלק איז געווען:

  • די מאמענטעלע סימפאטיע פון די אלגעמיינע מאסן, אויסגעדריקט דורך די פאראייניגטע פעלקער: געבן פאר דעם יידישן פאלק זייער אייגן לאנד.
  • די אונגעהויערע ווייטאג פון די געליטענע איבערלעבער וואס האט ביי אסאך אנטוויקלט א דערווייטערונג פון דעם אידישן אידענטיטעט בכלל און אידישקייט בפרט.
  • די פראגע ווי איז גאט געווען ווען די אלע צרות זענען געשען צו זיין פאלק.

דאס יידיש פאלק האט זיך געטיילט איבער די פראגעס אין פארשידענע מיינונגען און אזוי אנטוויקלט געווארן אין באזונדערע גרופעס:

אין גאנצן אפגעריסןרעדאַקטירן
  • אסאך אידן, (ספעציעל אזעלכע וואס פאר דעם חורבן איירופע איז זייער יידישקייט שוין געווען שטארק אפגעשוואכט), האבן צוליב דעם חורבן איירופע זיך גענצליך דערווייטערט פון יעדע אנערקענונג מיט דאס יידישע פאלק, און פראבירט ווי ווייט מעגליך זיך צו אסימילירן מיט די אלגעמיינע מאסן באפעלקערונג. די פראגע איבער רעליגיע האט זיי נישט געארט. דאס אייגן לאנד, ס'האט מיט זיי פערזענליך גארנישט. פארקערט, זאלן די דורות נישט וויסן און נישט נוצן מער דעם אידישן אידענטיטעט וואס האט זיי געברענגט אזויפיל צרות און פיין.
א פאלק ווי אלע פעלקעררעדאַקטירן
  • פארשטארקערן דאס נאציאנאליזם פון אידישן פאלק געבויט אויף אן אייגן לאנד, אייגן שפראך, און אייגן קולטור, אויסמעקנדיג דערביי גאט און רעליגיע פון דינען א טייל אינעם אידישן אדענטיטעט. די אידעאלאגיע איז שוין פון פריער געווען ברייט פארשפרייט דורך די ציוניסטישע ארגאניזאציע, אבער נאכן חורבן אייראפע האט עס באקומען א שטארקן מאמענטום, סיי מיטן געלענגענהייט צו גרינדן אן אייגן לאנד מיטן צושטימונג פון די פעלקער, און סיי דורך די געליטענע וועלכע האבן אלס רעזולטאט פונעם חורבן אנגעהויבן צו שפילן ברוגז מיט גאט אבער דאך האט זייער געוויסן נישט געלאזט זיך אינגאנצן אפרייסן פון אידישן פאלק, האבן זיי געזען אין דעם געדאנק פון אן אייגן לאנד א דאפעלטע לעזונג, קיין רעליגיע, און דאך אן אייגן פאלק אן קיין אסימילאציע.
אן אויסגעוועלט אידיש פאלקרעדאַקטירן
  • א פאלק העכער ווי אלע פעלקער, א פאלק וואס די תורה איז זייער וועגווייזער, א פאלק וואס איז איינס מיט איר גאט און איר רעליגיע. די וואס זענען געבליבן געטריי צו גאט האבן די פראגע 'ווי איז גאט געווען ביים חורבן אייראפע' נישט געשטעלט. נאר פארקערט, זיי האבן געזען און זעען ווייטער אין דעם חורבן אייראפע, דאס וואס די תורה ווארנט אידישע קינדער ווי אזוי ס'וועט אויסזעהן ווען זיי וועלן נאכלאזן פון זייער יידישקייט. זיי האבן פארשטאנען אז עס איז מקויים געווארן דאס וואס משה רבינו האט געשריבן אין דער תורה אין נאמען פון גאט טויזנטער יארן פריער: "וחרה אפי בו ביום ההוא ועזבתים והסתרתי פני מהם והיה לאכל ומצאהו רעות רבות וצרות ואמר ביום ההוא הלא על כי אין אלהי בקרבי מצאוני הרעות האלה ואנכי אסתיר פני ביום ההוא". ביי זיי האט דער גרינדונג פונעם אייגן לאנד נישט קיין סאך אויסגעמאכט, ווייל אפגעזען צו אין יעצטיגן מצב איז יא דא א לאנד צו נישט, זענען זיי געטריי צו גאט און צו זיין תורה.

וועבלינקעןרעדאַקטירן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו: חורבן אייראפע